Flynn etkisi: IQ puanları hâlâ yükseliyor mu, yoksa düşüyor mu?

Bugünün genç yetişkinlerinden oluşan bir gruba, büyükanne ve büyükbabalarına uygulandığı biçimiyle aynı zekâ testini verdiğini ve sonuçları onların normlarıyla puanladığını düşün. 20. yüzyılın büyük bölümünde genç grup belirgin biçimde önde çıkardı. Test puanlarındaki bu istikrarlı artış, onu sistematik olarak belgeleyen Yeni Zelandalı araştırmacı James R. Flynn’in adıyla Flynn etkisi olarak bilinir. Bugünün ilginç sorusu, bu artışın hâlâ sürüp sürmediği.

Flynn ne buldu?

Flynn, 1987 tarihli bir makalede aynı ya da karşılaştırılabilir testlerin farklı kuşaklara uygulandığı 14 ülkeden veri topladı. Örüntü tutarlıydı: Puanlar tek bir kuşak içinde önemli ölçüde, bazı veri setlerinde ise çarpıcı biçimde yükselmişti. Artışlar en çok soyut akıl yürütme testlerinde (satırlardaki ve sütunlardaki şekilleri birbirine bağlayan kuralı bulduğun türden matris bulmacalarında), daha az ise kelime bilgisi gibi öğrenilmiş bilgiyi ölçen testlerde görülüyordu.

Bu ayrıntı önemli. İyileşmeler esas olarak daha fazla okulun daha fazla bilgi öğretmesinden kaynaklansaydı tam tersi bir örüntü beklenirdi. Flynn, testlerin yalnızca sabit, doğuştan gelen bir yeteneği ölçüyor olamayacağı sonucuna vardı: İnsanların çevresindeki bir şey, soyut problemlere yaklaşma biçimlerini değiştiriyordu.

Bir asırlık veri, tek bir analizde

2015’te Jakob Pietschnig ve Martin Voracek, mevcut kanıtları biçimsel bir meta-analizde bir araya getirdi: 1909 ile 2013 arasında test edilmiş, toplam yaklaşık dört milyon katılımcıdan oluşan 271 bağımsız örneklem. Sonuçları, yüzyıl boyunca artışlar olduğunu doğruladı; artışlar yine en çok akıcı akıl yürütmede (yeni problemleri çözme), en az ise kristalize yeteneklerde (öğrendiklerini kullanma) görülüyordu.

Ayrıca artışların son on yıllarda küçüldüğünü buldular. Flynn etkisini her ne yönlendirdiyse, dünyanın en azından bazı bölgelerinde gücünü yitiriyor gibiydi.

Norveç’teki tersine dönüş

Bir dönüm noktasına ilişkin en çok atıf yapılan kanıt, genç erkeklerin büyük çoğunluğunun askerlik yoklaması sırasında aynı bilişsel yetenek testine (aritmetik, sözcük benzerlikleri ve şekil matrisleri) girdiği Norveç’ten geliyor. Bernt Bratsberg ve Ole Rogeberg, 1962 ile 1991 arasında doğan erkeklerin puanlarını analiz etti. Puanlar 1970’lerin ortasına kadar doğanlarda yükseldi, sonra düşmeye başladı.

Böyle bir düşüşün birkaç açıklaması olabilir. Olasılıklardan biri, kimin çocuk sahibi olduğundaki bir değişim; örneğin ortalama puanları daha düşük olan ailelerin daha fazla çocuğu olması. Araştırmacılar bunu, aynı ailedeki erkek kardeşleri karşılaştırarak doğrudan sınadı. Artış ve sonraki düşüş aileler içinde de görüldü. Erkek kardeşlerin anne babası aynı olduğu için, hangi ailelerin çocuk sahibi olduğundaki değişimler bu örüntüyü açıklayamaz. Yazarlar, hem artışın hem de düşüşün çevresel etkenlerden kaynaklandığı sonucuna vardı.

Peki ya diğer ülkeler?

Başka yerlerden gelen veriler daha dağınık. Elizabeth Dworak, William Revelle ve David Condon’un 2023 tarihli çalışması, 2006 ile 2018 arasında çevrim içi bir bilişsel teste giren yaklaşık 400.000 ABD’li yetişkini inceledi. Aralarında matris akıl yürütme, sözel akıl yürütme ile harf ve sayı dizilerinin de bulunduğu birkaç görev türünde puanlar sonraki yıllarda daha düşük olma eğilimindeydi; üç boyutlu döndürme görevlerindeki puanlar ise yükseldi.

Bu, büyük ama temsilî olmayan, katılımcıların kendi seçimiyle oluşan çevrim içi bir örneklemdi ve yazarlar sonuçların ne ölçüde genellenebileceği konusunda temkinli. Yine de bu bulgu, test puanlarındaki değişimlerin her yetenek türü için aynı yönde ilerlemek zorunda olmadığını düşündürüyor.

Puanlar neden başta yükseldi?

Üzerinde uzlaşılmış tek bir cevap yok. Araştırmalarda tartışılan açıklamalar arasında daha iyi beslenme ve sağlık, daha fazla ve daha uzun okul eğitimi, daha küçük aileler ve insanlardan giderek daha çok soyut kategorilerle ve varsayımlarla düşünmelerini isteyen bir dünya var. Teste benzeyen görevlere daha aşina olmak da rol oynamış olabilir. Araştırmacıların çoğu, bu etkenlerden birkaçının birlikte işlediğini ve etkilerinin ülkeden ülkeye, on yıldan on yıla farklılaştığını varsayıyor.

Aynı belirsizlik son dönemdeki düşüşler için de geçerli. Eğitimdeki, okuma alışkanlıklarındaki, medya kullanımındaki ya da insanların bir testi ne kadar ciddiye aldığındaki değişimlerin hepsi öne sürüldü. Şimdiye kadar tek bir neden ortaya konmuş değil.

Bu ne anlama gelmiyor?

• İnsanların birdenbire “daha az zeki hâle geldiği” anlamına gelmiyor. Test puanları, belirli koşullar altında belirli görevlerdeki performansı ölçer. Bir testteki puan düşüşü, düşünme becerisinde genel bir gerilemeyle aynı şey değildir.
• Genlerin değiştiği anlamına gelmiyor. Norveç’teki kardeş karşılaştırması çevresel nedenlere işaret ediyor; üstelik birkaç on yıl içindeki genetik bir değişim, bu tür kaymaları açıklamak için çok yavaş kalırdı.
• Her yerde aynı biçimde geçerli değil. Bazı ülkelerde artışlar sürüyor, bazılarında durgunluk ya da düşüş görülüyor; pek çoğunda ise iyi veri çok az.

Bu her test için neden önemli?

Flynn etkisinin çok pratik bir sonucu var: Bir testin referans grubu zamanla eskir. Normlar onlarca yıllıksa bugün teste girenler, kendi kuşaklarıyla karşılaştırıldıklarında olacaklarından daha iyi (ya da bir tersine dönüşten sonra daha kötü) görünebilir. Testlerin düzenli olarak yeniden normlanması bu yüzden gerekiyor. IQ Arion uygulamasının kendi normları da henüz geçici: Yaklaşık 3.000 test tamamlanana kadar puanlar “beta” olarak işaretlenen tahminlerdir – klinik bir değerlendirme değildir – ve bu dönemden sonra normlar düzenli olarak yeniden hesaplanır.

Flynn etkisinin en güçlü olduğu matris bulmacaları ücretsiz kısa testimizde de yer alıyor. Birkaçını deneyip onlara nasıl yaklaştığını görebilirsin.